Bir şeyin varlığı, onun için gerekli bütün şartların, sebeplerin ve ayrıca bütün parçalarının varlığına bağlı olup, yok olması ise, bu şart, sebep ve parçalarından bir tekinin yokluğu ile mümkündür. (Lem’alar, “13. Lem’a, 4. İşaret”; Muhakemât, “1. Makale, 4. Mukaddime”)
Bu, Hz. Bediüzzaman’ın tesbit edip dikkat çektiği ve pek çok meselede önümüze çıkan küllî düstur ve gerçeklerdendir. Bir cümlenin varlığı onu meydana getiren bütün kelimelerin, hattâ kelimeleri oluşturan bütün harflerin varlığına bağlıdır. Diyebiliriz ki, tek bir konu etrafında yazılmış bir kitabın varlığı da, bütün harflerinin varlığına bağlıdır. Aynı şekilde, bir binanın varlığı, yine onu meydana getiren bütün malzemenin varlığına; bir kiraz tanesinin üretimi; kiraz çekirdeği, ondaki çimlenme ve kiraz olma kapasitesi, ısı ve ışığıyla güneş, toprak, yağmur ve/veya su, günlerin ve mevsimlerin geçmesi, dolayısıyla yeryüzünün kendi ve güneş etrafındaki hareketi gibi pek çok faktörün hazır ve birbirleriyle orantılı işbirliğine bağlıdır.
Yine, insanın eksiksiz varlığı onu meydana getiren bütün organların varlığına, hayatının devamı, bütün bu organlarıyla vücudun tamamının sıhhatte olmasına bağlıdır. Buna mukabil, bir bütünün yokluğu ve yok olması, çok defa varlığı için gerekli şartlardan, sebeplerden ve parçalardan birinin yokluğu ile mümkündür. Bir cümlede, hattâ bir kitapta bir harfin yokluğu o cümle veya kitabı yok hükmüne getirebilir, kendisi olmaktan çıkarır.
Kanuni Sultan Süleyman’a atfedilen “Bir mıh bir nalı, bir nal bir atı, bir at bir askeri, bir asker bir orduyu (dolayısıyla bir mıh bir orduyu) batırır.” sözünde çok güzel ifade edildiği gibi, bir duvarda bir taşın veya tuğlanın düşmesi o duvarın, duvarın yıkılması da binanın yıkılmasına yol açabilir. Aynı şekilde, insandaki yüz trilyon hücreden birinin mekanizmasının bozulması (kanser), bütün vücudu ölüme götürebilmektedir. Yine, bir tek kirazı elde etmede yukarıda sözü edilen şartlardan ve sebeplerden birinin eksikliği, bütün gayretlerimizi boşa çıkarmaya yeter. Bir bilgisayarda küçücük bir çipin, bir fabrikada bir vidanın devreden çıkması, bilgisayarı ve fabrikayı fonksiyonsuz maden yığınına döndürebilir.
İşte, kâinattaki ve hadiselerdeki bu iç içelik, birbirini gerektirme, birbirine destek verme, bir arada bulunma, birbirini tamamlama, Yaratan ve Yaşatan’ın bir olduğunu gösterir.
| Risale-i Nûr’da Küllî Kaideler-1 | Ali Ünal |
